Sherlock Holmes là một nhà thám tử đại tài với tư duy sắc bén và khả năng suy luận logic tuyệt vời. Người đứng đằng sau Sherlock Holmes không ai khác chính là tác giả Arthur Conan Doyle. Bạn có thể nghĩ rằng người sáng tạo ra thám tử lừng danh Sherlock Holmes chắc chắn cũng sẽ có tư duy rất sắc bén. Đúng là như vậy, nhưng bạn có thể ngạc nhiên khi biết rằng Conan Doyle tin rằng thần tiên tồn tại. Hơn nữa, mặc dù Sherlock Holmes có thể phá các vụ án hóc búa, Conan Doyle lại bị lừa bởi một trò đùa của hai cô bé 10 tuổi và 16 tuổi.
Sự việc bắt đầu khi hai chị em gái LC 16 tuổi và France 10 tuổi đưa ra một số bức ảnh đang chơi đùa cùng với các tiên nữ ở ngôi làng có tên Ly năm 1917. Nhiều người không tin vào những bức ảnh này và cho rằng chúng là một trò đùa cho đến khi chúng được chụp đến tay của Conan Doyle. Sau đó, năm 1920, Conan Doyle công bố bài viết trên tờ báo The Strand với tiêu đề “Bức Ảnh Của Tiên Nữ”, trong đó ông chứng minh bộ ảnh là thật và không phải dàn dựng. Trong bài báo, ông viết rằng ông đã thu thập được một số trường hợp mà mọi người tuyên bố đã nhìn thấy sinh vật bé nhỏ này bằng chứng quá đầy đủ và chi tiết cùng với những con người đáng tin cậy. Vì vậy, thật khó tin nếu đó là giả. Nhưng với bản chất của một người hoài nghi, ông thấy cần phải làm rõ hơn để không tin tưởng rằng đây không phải là do trí tưởng tượng.
Câu Conan Doyle đã làm thế nào để thuyết phục bản thân? Ông viết rằng ông đã nghiên cứu rất kỹ các bức ảnh với những chiếc kính lúp chất lượng cao. Ngoài ra, ông tìm gặp các chuyên gia để nghiên cứu bức ảnh. Ông tìm đến Harry Sleil Link, người có 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực này, và họ cho rằng các bức ảnh không có dấu hiệu làm giả. Các chuyên gia của hãng phim Kodak cũng được tìm đến và không tìm thấy dấu hiệu giả tạo nào. Tuy nhiên, tất cả đều chỉ nói rằng chúng không phải cắt ghép và không ngoại trừ khả năng là do dàn dựng. Từ những bằng chứng này, Conan Doyle cho rằng các cô tiên là có thật vì cả ông và các chuyên gia đều không thể tìm ra điểm bất thường gì. Hơn nữa, tác giả của bộ ảnh là các cô bé nghiệp dư không thể qua mặt được những chuyên gia hàng đầu ở London.
Vậy thì điều gì đã xảy ra? Những bức ảnh đó có phải là thật không? Thực tế là các bức ảnh là thật nhưng chúng được LC và France dàn dựng rất kỹ lưỡng từ các tấm hình lấy ra. Thử thách Conan Doyle là tại sao ông lại dễ dàng bị lừa dối bởi hai cô bé nhỏ tuổi. Đây là ví dụ của một hiện tượng gọi là thiên kiến xác nhận. thiên kiến xác nhận xảy ra khi chúng ta tin tưởng vào các bằng chứng giúp xác nhận những giả thuyết chúng ta tin là đúng. Nói đơn giản, chúng ta tin vào điều mình muốn tin. Đây là một thiên lệch rất thường gặp và ảnh hưởng đến tất cả mọi người, kể cả những người có tư duy rất tốt. Nhưng Conan Doyle có nhiều nguyên nhân dẫn đến thiên lệch của ông theo chủ nghĩa duy linh. Ông tin rằng các thực thể siêu nhiên tồn tại và cũng trải qua nhiều mất mát về tinh thần khi con trai và người anh của ông đều bị mất trong chiến tranh. Mẹ ông thì có sức khỏe yếu, đó là một trong những yếu tố khiến ông muốn tin vào cuộc sống đằng sau cái chết. Hơn nữa, chủ nghĩa duy linh đang thịnh hành thời đó cùng với những khám phá khoa học ra đời, tạo nên hy vọng và lý giải thế giới theo một cách hoàn toàn khác. Những khám phá về địa tính không dây và sau này là radio khiến người ta tin rằng có nhiều điều còn ẩn giấu đằng sau đó. Thực ra, nhiều người tin rằng nếu thông tin có thể truyền qua không gian, thì tại sao những thông điệp từ thế giới bên kia lại không thể. Thậm chí, Conan Doyle tin rằng mình có kết nối với người con đã mất. Ông nói rằng ông biết rằng con trai của mình đã sống sót đằng sau nấm mộ và không có gì phải lo lắng cả.
Chính những chính kiến ban đầu của cô Conan Doyle đã khiến ông tin vào bằng chứng từ những bức ảnh. Ông cố gắng tìm ra những bằng chứng để thuyết phục bản thân và mọi người tin theo suy nghĩ của mình. Cái kết của câu chuyện là năm 1983, tận 75 tuổi, sau đó France mới thú nhận rằng các bức ảnh là giả và được cắt ghép từ sách ảnh. France nói rằng hai đứa trẻ làng quê và Conan Doyle là người thông thái như vậy, họ chỉ biết im lặng. Ông không thấy xấu hổ vì đã khiến mọi người tin vào nó bởi vì họ thực sự muốn tin vào nó. Đáng tiếc là Conan Doyle đã mất từ năm 1930, cho cuối đời vẫn tin rằng mình là đúng.
Câu chuyện này khiến rõ một điều là chúng ta thường tin tưởng vào những thứ phù hợp với suy nghĩ của bản thân. Việc tìm ra những bằng chứng phù hợp với suy nghĩ của mình làm con người thấy thỏa mãn và thoải mái hơn với bản thân, nhưng điều này có thể gây ra những thiên lệch. thiên kiến xác nhận cùng với thế đấy khiến chúng ta tự tin quá mức về bản thân và tin rằng mình nắm được mọi thứ trong tay. Bạn có thể thấy điều này ở khắp mọi nơi trong các cuộc nói chuyện hàng ngày. Thỉnh thoảng, tôi thường nghe một người bạn nói rằng tuần này đang nghĩ mua một cái áo mới thì tự nhiên có chương trình sale to quá, mua được một món hời. Hoặc đang định mua ô tô của hãng này thì đi đâu cũng nghe thấy người ta kể về nó. Đó có thể là sự trùng hợp, nhưng có một lý giải khác dựa vào thiên kiến xác nhận: khi bạn suy nghĩ về việc mua xe của hãng này, bạn sẽ chọn lọc những thông tin liên quan đến nó. Có hàng nghìn thông tin bạn nhận được mỗi ngày, vì vậy bạn sẽ chú ý hơn đến những thông tin liên quan này cá nhân bạn quan tâm. Đây được gọi là sự thiên lệch trong tìm kiếm thông tin.
Trong một nghiên cứu năm 1979 của Snyder và Kramar, người tham gia đầu độc với cuộc sống trong một tuần của một người phụ nữ giả tưởng tên là Jenn, trong đó Jenn có một số hành vi thể hiện là người hướng ngoại và một số hành vi khác thể hiện là người hướng nội. Một vài ngày sau, người tham gia được chia thành hai nhóm. Nhóm 1 được hỏi: “Hãy đánh giá xem Jenn có phù hợp để làm một nhà môi giới bất động sản không?” Hầu hết mọi người trong nhóm này nói rằng cô ấy rất phù hợp với công việc này và chỉ ra các hành vi hướng ngoại của cô. Sau đó, khi được hỏi Jenn có phù hợp để làm thủ thư ở thư viện không, họ nói rằng không, cô ấy quá hướng ngoại với công việc đó. Với nhóm thứ hai, câu hỏi được đảo ngược: người tham gia được hỏi Jenn có phù hợp làm việc ở thư viện không và có lẽ bạn sẽ đoán được kết quả. Hầu hết mọi người trong nhóm này nói rằng cô ấy rất phù hợp làm thủ thư vì cô ấy có tính cách hướng nội, họ dễ dàng chỉ ra các chi tiết thể hiện cô ấy hướng nội như thế nào và bỏ qua các chi tiết về tính hướng ngoại. Họ cho rằng cô ấy không phù hợp làm môi giới bất động sản. Như vậy, chỉ bằng cách đảo ngược thứ tự câu hỏi, chúng ta có hai kết quả trái ngược nhau hoàn toàn. Điều này cho thấy chúng ta bị ảnh hưởng bởi suy nghĩ ban đầu và sẽ tìm ra những dẫn chứng phù hợp với chức năng đầu đó.
Một ví dụ khác liên quan đến một nghiên cứu của Đại học Stanford. Nghiên cứu này liên quan đến hai nhóm người với quan điểm trái chiều về việc thi hành án tử hình. Một nửa ủng hộ, một nửa phản đối. Người tham gia được cung cấp hai bài báo: một bài báo cho rằng án tử làm giảm tỷ lệ phạm tội và bài báo còn lại cho rằng án tử không làm thay đổi tỷ lệ phạm tội. Thực ra, đây chỉ là hai bài báo giả tưởng được đưa ra bởi nhóm nghiên cứu. Người tham gia được khảo sát về quan điểm của họ sau khi đọc hai bài báo trên. Kết quả là những người ủng hộ án tử hình thấy rằng bằng chứng của bài báo ủng hộ là thuyết phục hơn, họ tìm ra những điểm bất hợp lý và thiếu sót trong bài báo còn lại. Ngược lại, người phản đối án tử lại thấy bài báo phản đối án tử hợp lý hơn và bác bỏ bài báo đầu tiên.
Có thể bạn đã từng nghe nói về phong trào “Flat Earth” (Trái Đất Phẳng) được xuất hiện từ năm 2017 và cho đến nay vẫn còn tồn tại những người ủng hộ. Phong trào này cho rằng thực tế trái đất không có hình cầu mà là một cái đĩa phẳng. Bạn có thể nghĩ rằng đây là một trò đùa vô hại trên mạng xã hội, nhưng thực tế có những người thực sự tin vào nó và theo đuổi trong một thời gian dài. Vậy thì những người theo trường phái này lập luận như thế nào? Lập luận của họ rất đơn giản: “Tôi đang đứng trên trái đất và tôi thấy rằng nó phẳng, không có cảm giác gì như là một hình cầu đối với tôi.” Ngoài ra, họ cho rằng giới khoa học và chính phủ đang che giấu điều đó và thuyết phục mọi người tin rằng trái đất hình cầu, tất cả mọi người đang bị lừa dối mà không ai biết. Hy vọng là bài viết này sẽ không làm bạn chuyển sang trường phái phát ớt.
Làm thế nào để thuyết phục một người theo trường phái phát ớt thay đổi suy nghĩ của mình? Thực ra có hàng trăm thí nghiệm mà chúng ta có thể thực hiện trên trái đất để chứng minh trái đất hình cầu. Chúng ta cũng có những bức ảnh, bài viết quay lại Trái Đất từ trên không gian, nhưng những điều đó là hoàn toàn vô nghĩa với những người theo trường phái phát ớt. Họ sẽ chỉ đơn giản nói rằng những hình ảnh cung cấp bởi NASA được làm giả, NASA được tài trợ bởi chính phủ và chúng ta không thể tin vào nó. Bạn có thể thấy rằng những người theo trường phái phát ớt là những người luôn hoài nghi về mọi thứ, họ không có niềm tin vào điều gì ngoài bản thân mình. thiên kiến xác nhận khiến chúng ta rất khó thay đổi suy nghĩ của họ vì họ sẽ luôn bác bỏ những bằng chứng chống lại và cho rằng chúng là giả. Từ đó, bạn có thể thấy rằng thiên kiến xác nhận có thể gây ra những sai lầm rất tai hại, đặc biệt trong kỷ nguyên của internet và mạng xã hội hiện nay. Việc thông tin được lưu truyền nhanh chóng có những hệ lụy khi mà tin giả và thông tin không kiểm chứng có thể lưu hành với tốc độ chóng mặt. Hậu quả là bất kể bạn nghĩ gì, luôn có bằng chứng để bạn dựa vào. Chẳng hạn, nếu bạn nghĩ rằng vắc xin là có hại, bạn có thể đọc được một vài thông tin trên mạng về điều đó và càng tin tưởng vào thông tin này. Nhưng hãy là một người chọn lọc thông tin hiệu quả. Hãy tìm hiểu ở nhiều nguồn khác nhau và tìm cách kiểm chứng những thông tin mình có được. Hãy cởi mở hơn trong cách nghĩ của mình, từ lúc nào cũng nghĩ rằng mình luôn đúng.
Cuối cùng, làm thế nào để khắc phục được thiên kiến xác nhận? Cách đơn giản nhất là hãy chấp nhận rằng mình có thiên lệch và cần phải khắc phục. Cha đẻ của Sherlock Holmes còn bị lừa nên bạn hãy cẩn trọng với nó. Tiếp theo, hãy suy nghĩ cởi mở hơn, đừng chỉ gò bó trong những quan điểm của mình. Mãi chấp nhận rằng mình cũng có thể sai, hãy tôn trọng ý kiến người khác và thử dựa trên quan điểm của họ để nhìn nhận vấn đề. Cuối cùng, hãy nhìn vào dữ liệu, vào những thông tin không bị thiên lệch để đưa ra quyết định. Nó sẽ cho bạn một cái nhìn khách quan hơn.
