Thiên Nga Đen là một học thuyết được đưa ra bởi Nassim Nicholas Taleb trong cuốn sách Thiên Nga Đen, xuất bản năm 2007 và là một cuốn sách bán chạy toàn cầu. Nó được mệnh danh là một trong 12 cuốn sách có ảnh hưởng nhất. Học thuyết này nói về những sự kiện kỳ dị với khả năng xảy ra là vô cùng thấp, ta thường gọi những sự kiện này là thiên nga đen.
Chúng ta đều biết rằng thiên nga có màu trắng. Bạn nhìn trên TV, bạn ấy ngắm cảnh và thấy rằng những con thiên nga đều có màu trắng. Từ đó, bạn bắt đầu tin tưởng rằng tất cả thiên nga đều có màu trắng và coi đó là một sự thật hiển nhiên. Nhưng dù một ngày người ta nhìn thấy một con thiên nga có màu đen, chỉ cần một con thôi, chỉ một con thiên nga có màu đen, điều đó bác bỏ khẳng định rằng mọi thiên nga đều có màu trắng. Bây giờ thì chúng ta biết rằng thiên nga đen là điều có thể xảy ra trong thực tế.
Bạn có thể nghĩ rằng chỉ một con thiên nga có màu đen thì có gì quan trọng đâu. Cái quan trọng là hầu hết mọi thiên nga đều có màu trắng. Nhưng hãy xét một ví dụ để xem thiên nga đen quan trọng như thế nào. Hãy nói về sự kiện ngày 11 tháng 9 năm 2001, một trong những sự kiện khủng khiếp nhất trong lịch sử thế giới nhắm vào Mỹ. Trước ngày 11/9/01, nước Mỹ vẫn đang trải qua những ngày yên bình và không hề có một nguy cơ nào từ bên ngoài. Lúc này, mọi con thiên nga đều có màu trắng.
Vào ngày mùng 10 tháng 9 năm 2001, nếu qua đó nói về một nguy cơ khủng bố nhóm ở Mỹ, người đó chắc chắn sẽ bị chế nhạo. Chúng ta chưa từng thấy một nguy cơ như vậy nên cho rằng nó không thể xảy ra. Theo định nghĩa của Taleb, thiên nga đen là một sự kiện có tính chất như sau:
- Đầu tiên, đó là một sự kiện ngoại lai, nằm ngoài dự đoán thông thường của mọi người vì vậy không thể được dự đoán nếu chỉ nhìn vào quá khứ.
- Thứ hai, nó gây ra ảnh hưởng và tác động mạnh.
- Thứ ba, một sự kiện thiên nga đen mặc dù có khả năng xảy ra là vô cùng thấp và không thể dự báo được, luôn có được một lý giải hợp lý sau khi xảy ra, lần đầu tiên khiến cho nó trở thành một loại sự kiện có thể giải thích và dự báo được.
Hãy kiểm tra những định nghĩa này với sự kiện ngày 11/9. Sự kiện 11/9 là một sự kiện ngoại lai vì nó chưa từng xảy ra trong quá khứ và nằm ngoài dự đoán của mọi người. Nếu chỉ nhìn vào dữ liệu lịch sử, chúng ta sẽ không thấy những cơn bão nào như vậy và cho rằng nó không thể xảy ra. Điểm thứ hai, nó gây ra ảnh hưởng và tác động mạnh, đây là điểm mà chúng ta có thể dễ dàng đồng ý. Điểm thứ ba, sau cuộc khủng bố, những lỗ hổng trong hệ thống an ninh của Mỹ trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Cuộc khủng bố có thể được ngăn chặn nếu việc kiểm tra an ninh trên các chuyến bay nghiêm ngặt hơn hoặc tăng cường giám sát các vật thể bay trên bầu trời. Sự kiện này làm rõ rằng một sự kiện khủng bố giống như ngày 11/9 sẽ khó có thể tiếp tục xảy ra khi mà nước Mỹ đã biết cách để khống chế nó. Nhưng vấn đề ở đây là chúng ta chỉ có thể giải thích sau khi sự kiện đã xảy ra, mà không phải trước đó. Việc đơn thuần học thuộc những gì đã diễn ra không giúp ích cho việc dự đoán điều xảy ra tiếp theo. Vì vậy, để vụ khủng bố tiếp theo có thể gây ra tác động mạnh, nó cần xảy ra thêm một cách mà chúng ta chưa từng nhìn thấy trước đây và đó là những nguy cơ cần phải được tính đến.
Ví dụ thứ hai, ngày 19 tháng 10 năm 1987 được gọi là “ngày thứ hai đen tối” trong lịch sử chứng khoán thế giới. Chỉ trong một ngày, chỉ số công nghiệp Dow Jones của Mỹ giảm 22%, cho đến nay vẫn là sự sụt giảm lớn nhất được ghi nhận trong lịch sử của chứng khoán Mỹ. Cả 23 thị trường lớn nhất trên thế giới đều chứng kiến sự sụt giảm mạnh khi đo lường theo đồng đô la. Có 8 thị trường sụt giảm từ 20 đến 29%, Mỹ, Canada, Anh, ba thị trường giảm 30 đến 39%, Malaysia, Mexico và New Zealand, 3 thị trường giảm trên 40%, Hồng Kông, Úc và Singapore.
Đâu là nguyên nhân của một sự sụt giảm rất lớn và chưa từng được lồi trước đây? Sau khi tìm hiểu, chúng ta thấy được vấn đề đến từ hệ thống giao dịch tự động và chiến lược bảo hiểm danh mục. Các hệ thống giao dịch tự động bằng máy tính vẫn còn sơ khai ở những năm 1980 và vào thời điểm đó, nhiều nhà giao dịch vào công ty chứng khoán đã đặt ra những lệnh cắt lỗ một cách tự động khi giá cổ phiếu giảm đến mức nào đó. Vào ngày thứ hai đen tối, hệ thống này tạo ra hiệu ứng domino; các lệnh bán làm giả dối giả giảm lại càng tạo ra nhiều lệnh bán hơn, tạo ra một vòng xoáy và khiến thị trường leo dốc. Ngoài ra, một nguyên nhân khác đến từ một chiến lược đầu tư gọi là bảo hiểm danh mục. Đây là một chiến lược phổ biến lúc đó và nó cũng được thực thi tự động bởi hệ thống máy tính.
Tiếp theo, bạn có thể đã nghe nói đến cuộc khủng hoảng tài chính 2008-2009, nó là cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất của thế giới sau cuộc đại suy thoái năm 1929. Cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ thị trường cho vay bất động sản và khiến cho ngân hàng Lehman Brothers, một trong những tổ chức tài chính chính lớn nhất của Mỹ, bị phá sản. 10 nghìn tỷ đô la bị cuốn trôi, gây ra khủng hoảng lan ra toàn cầu. Bạn không cần phải hiểu chi tiết về cuộc khủng hoảng để thấy được mức độ nghiêm trọng của nó. Sau cuộc khủng hoảng, các học thuật và người làm tài chính bắt đầu ngồi lại và lý giải điều gì đã xảy ra. Họ có thể thấy ngay được những nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng: ngân hàng cho vay quá nhiều và cho vay với những người có rủi ro cao; thị trường bất động sản phát triển mạnh, giá nhà tăng cao; nhiều người đã thế chấp nhà của mình, vay ngân hàng và mua thêm bất động sản; niềm tin của thị trường về việc giá nhà sẽ tiếp tục tăng; khi bong bóng bất động sản nổ ra, giá nhà lao dốc không phanh và nhà đầu tư không trả được nợ, bị phá sản; các sản phẩm tài chính với mức độ phức tạp cao được phát hành và nhà đầu tư không thực sự hiểu về mức độ rủi ro của chúng; các tổ chức xếp hạng ngân hàng và các cơ quan quản lý không đánh giá đúng rủi ro của thị trường. Đó là những lý do rất sắc đáng và đều là nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng. Thiếu bất kỳ một nguyên nhân nào kể trên, cuộc khủng hoảng sẽ không nghiêm trọng như đã xảy ra.
Khi nhìn lại những điều này, có vẻ rất hiển nhiên vậy thì tại sao chúng chưa từng được nói đến trước khi cuộc khủng hoảng xảy ra? Thực ra, khi nhìn lại, chỉ có một vài học giả đã có những bài viết và công bố để dự báo cuộc khủng hoảng, nhưng số lượng này có thể đếm được trên đầu ngón tay. Tất nhiên, những phân tích này không giúp thay đổi được suy nghĩ của hàng vạn người khác trên thị trường. Như vậy, sau khi sự kiện diễn ra, chúng ta có thể dễ dàng đưa ra lời giải thích. Điều này khiến cho các hiện tượng thiên nga đen bị xem nhẹ và chúng ta bỏ qua chúng, coi chúng như những con thiên nga trắng thông thường.
Hãy thử nghĩ xem ai có thể dự đoán được sự trỗi dậy của Đức Quốc xã, sự sụp đổ của Nhà nước Xô Viết hay bong bóng cổ phiếu internet năm 2000? Đó đều là những sự kiện hoàn toàn bất ngờ và thay đổi hoàn toàn thế giới mà chúng ta đang sống. Một số bạn có thể nghĩ rằng đại dịch COVID-19 có thể được coi là một thiên nga đen, có nhiều tranh cãi về vấn đề này. Theo tôi, COVID-19 có thể được coi là một thiên nga xám. Nó không nằm trong dự tính và thế giới chưa chuẩn bị kỹ cho một đại dịch, nhưng đó không phải là một điều khó dự đoán. Nếu nhìn vào quá khứ trong hai thập kỷ qua, chúng ta có những đại dịch như SARS (2003), H1N1 (2009), Ebola (2014). Tần suất và mức độ phức tạp của dịch bệnh ngày càng tăng lên. Trong giai đoạn hiện nay, việc xảy ra một đại dịch toàn cầu với quy mô lớn và lây truyền nhanh chóng từ người sang người là một điều chưa được chuẩn bị trước. Hơn nữa, chúng ta nói đến thiên nga đen như những sự kiện to lớn trong kinh tế, xã hội, con người và làm thay đổi thế giới, nhưng thực ra thiên nga đen cũng có thể được thấy trong cuộc sống thường nhật của mỗi chúng ta.
Hãy thử nghĩ xem có bao nhiêu sự kiện trong cuộc đời bạn đã diễn ra đúng như dự định? Những dự định của bạn từ 10 năm trước có còn đúng ở hiện tại hay không, hay đã bị thay đổi bởi một biến cố nào đó? Khi nhìn vào quá khứ, chúng ta thường có cảm giác nó trôi qua rất êm đềm và không có gì bất ngờ cả. Nhưng thực tế là mọi thứ là khó đoán định hơn nhiều so với chúng ta tưởng tượng. Vì vậy, chúng ta cần chú ý để phòng hộ cho những sự kiện bất ngờ có thể xảy ra. Mặt khác, cần chú ý rằng thiên nga đen không phải bao giờ cũng là những sự kiện mang lại kết quả tiêu cực. Có những sự kiện thiên nga đen bất ngờ và tích cực với cuộc sống của chúng ta, có thể gọi chúng là thiên hoa hồng chẳng hạn. Một số ví dụ là việc phát minh ra máy hơi nước trong cách mạng công nghiệp, sự xuất hiện của internet, sự phổ biến của smartphone và mạng xã hội. Những sự kiện này đã thay đổi thế giới theo một cách tốt hơn. Một số ví dụ trong cuộc sống của bạn có thể là thi đỗ của một trường đại học danh tiếng, nhận được học bổng du học hoặc tìm được một nửa lý tưởng của mình.
Để kết luận lại, hiện tượng thiên nga đen cho chúng ta thấy rằng thế giới là phức tạp và nhiều biến cố hơn chúng ta tưởng tượng. Tâm lý con người có xu hướng lý giải và nắm bắt mọi thứ, nhưng chúng ta cần cẩn trọng để không đánh giá thấp rủi ro. Vì vậy, hãy cẩn trọng với những con thiên nga đen hoặc thiên nga xám mà bạn có thể gặp phải và hãy chào đón những thiên hoa hồng có thể xảy đến. Chủ đề về thiên nga đen là tương đối rộng nên tôi sẽ có thêm những nội dung chuyên sâu hơn về chủ đề này. Cảm ơn các bạn đã theo dõi và hẹn gặp lại trong các nội dung tiếp theo.
