Nghệ thuật Nhật Bản nổi tiếng vì điều gì và tôn giáo ảnh hưởng như thế nào?

Đây không phải chỉ là một bức tranh đẹp – đây là một triết lý về cuộc sống, về sự vô thường, về vẻ đẹp trong khoảnh khắc thoáng qua. Nghệ thuật Nhật Bản là cuộc đối thoại kéo dài hàng nghìn năm giữa con người và thiên nhiên, giữa truyền thống và đổi mới, giữa Đạo Phật và Thần đạo. Từ những nét bút thư pháp thanh thoát đến vườn đá thiền tĩnh mịch, từ gốm sứ tinh xảo đến tranh gỗ khắc đầy màu sắc, nghệ thuật Nhật không chỉ phản ánh cái nhìn của người Nhật về thế giới – nó còn định hình cách cả thế giới nhìn về nghệ thuật.

Lịch sử của nghệ thuật Nhật Bản

Nghệ thuật Nhật Bản không phải là một phong cách duy nhất mà là một dòng sông văn hóa chảy qua hơn ba nghìn năm lịch sử, luôn hấp thụ, biến đổi, và cuối cùng tạo ra cái gì đó hoàn toàn riêng biệt. Từ thời Jōmon cổ xưa (khoảng 10,000 TCN) với những chiếc bình gốm được trang trí bằng vết dây thừng ấn vào đất sét, đến thời hiện đại với manga và anime, nghệ thuật Nhật luôn dao động giữa hai khuynh hướng: tiếp nhận ảnh hưởng ngoại lai và khẳng định bản sắc độc đáo của mình.

Điều đặc biệt của nghệ thuật Nhật là chu kỳ “hấp thụ và khẳng định” xuyên suốt lịch sử. Khi Phật giáo đến từ Trung Quốc và Hàn Quốc vào thế kỷ 6, người Nhật đã học hỏi kỹ thuật điêu khắc, kiến trúc đền chùa, và hội họa từ lục địa. Nhưng đến thế kỷ 9-10, trong thời kỳ Heian, khi giao lưu với Trung Quốc giảm sút vì lý do chính trị, nghệ thuật Nhật bắt đầu phát triển phong cách độc đáo của riêng mình – chữ viết hiragana và katakana được tạo ra, hội họa yamato-e (tranh Nhật Bản) ra đời với đề tài lấy từ văn học và đời sống Nhật Bản chứ không phải Trung Quốc.

Một khái niệm then chốt để hiểu nghệ thuật Nhật là “ma” (間) – khoảng trống, khoảng lặng, khoảng nghỉ. Đối với người Nhật, cái không vẽ ra quan trọng ngang cái được vẽ ra. Một bức tranh mực không cần phủ kín giấy – những mảng trắng để lại là phần thiết yếu của tác phẩm, tạo không gian cho tưởng tượng và hơi thở. Triết lý này xuyên suốt mọi hình thức nghệ thuật Nhật: sự tối giản trong vườn thiền, khoảng lặng trong âm nhạc, không gian trống trong kiến trúc.

Nghệ thuật Nhật cũng gắn liền với khái niệm “wabi-sabi” – vẻ đẹp của sự không hoàn hảo, thoáng qua, và khiêm nhường. Một chiếc bát trà có vết nứt được hàn bằng vàng (kintsugi) không phải là đồ bị hỏng mà là tác phẩm nghệ thuật – vì vết nứt kể câu chuyện, thể hiện lịch sử, và chứng minh rằng vẻ đẹp không nằm ở sự hoàn hảo bóng bẩy mà ở dấu vết của thời gian. Triết lý này phản ánh ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo Thiền (Zen), nhấn mạnh sự chấp nhận vô thường và tìm kiếm vẻ đẹp trong sự giản dị.

Hội họa Nhật Bản mang tính đồng nhất cao với thư pháp – cả hai đều dùng cùng công cụ: cọ lông, mực đen, và giấy hoặc lụa. Cho đến thời hiện đại, người Nhật viết bằng cọ chứ không phải bút, khiến họ đặc biệt nhạy cảm với giá trị thẩm mỹ của nét cọ. Một nét cọ có thể đậm hay nhạt, ướt hay khô, nhanh hay chậm – mỗi biến tấu truyền tải cảm xúc và khí vận (ki). Điều này làm cho hội họa Nhật khác biệt với tranh Trung Quốc dù cùng nguồn gốc: tranh Nhật có xu hướng tự nhiên hơn, tự phát hơn, đôi khi trừu tượng hơn nhưng cũng đôi khi chi tiết hơn, tùy thuộc vào nghệ sĩ và chủ đề.

Gốm sứ là một trong những hình thức nghệ thuật lâu đời nhất của Nhật Bản – với những chiếc bình thời Jōmon từ 10,000 năm trước được xem là một trong những đồ gốm cổ nhất thế giới. Qua các thời kỳ, gốm sứ Nhật phát triển nhiều phong cách độc đáo: từ raku-yaki đơn giản mộc mạc dành cho trà đạo, đến imari-yaki rực rỡ đầy màu sắc cho xuất khẩu. Điều thú vị là người Nhật tôn vinh cả sự “không hoàn hảo có chủ đích” – những chiếc bát với men chảy không đều, màu sắc bất ngờ từ lò nung, được coi là đẹp nhất vì chúng độc nhất và mang dấu ấn của thiên nhiên.

Nghệ thuật Nhật Bản nổi tiếng vì điều gì?

Nếu hỏi người phương Tây điều gì làm nên danh tiếng của nghệ thuật Nhật Bản, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến ukiyo-e – tranh khắc gỗ thời Edo. Và trong đó, không tác phẩm nào nổi tiếng bằng “Sóng lớn ngoài khơi Kanagawa” của Katsushika Hokusai. Bức tranh này đã trở thành “có lẽ là hình ảnh được tái tạo nhiều nhất trong lịch sử nghệ thuật” – từ cốc cà phê đến emoji, từ tranh tường đến áo phông, hình ảnh con sóng khổng lồ với núi Phú Sĩ nhỏ bé ở xa đã trở thành biểu tượng toàn cầu của Nhật Bản.

Ukiyo-e, nghĩa đen là “tranh của thế giới phù du”, phát triển mạnh trong thời Edo (1603-1868) khi một tầng lớp thương nhân giàu có mới nổi lên ở Edo (Tokyo ngày nay). Họ không được phép tham gia chính trị hay trở thành samurai, nhưng họ có tiền để tận hưởng cuộc sống – rạp hát kabuki, geisha, và các khu vui chơi giải trí. Ukiyo-e miêu tả thế giới giải trí này: diễn viên kabuki, đấu sĩ sumo, mỹ nhân, phong cảnh, và sau này là cả những cảnh đời thường của người bình dân.

Điều kỳ diệu là ukiyo-e ban đầu không được coi là “nghệ thuật cao cấp” ở Nhật. Chúng là in ấn đại trà, được bán với giá bằng một bát mì – rẻ đến mức người ta dùng làm giấy gói đồ. Nhưng khi Tư lệnh hải quân Mỹ Matthew Perry buộc Nhật Bản mở cửa năm 1853, những bản in này được mang về phương Tây như quà lưu niệm. Và thế giới nghệ thuật châu Âu phát cuồng với chúng. Phong trào “Japonisme” (Nhật Bản hóa) lan tràn Paris vào cuối thế kỷ 19, ảnh hưởng sâu sắc đến các họa sĩ Ấn tượng như Claude Monet, Vincent van Gogh, và cả nhà soạn nhạc Claude Debussy.

Hokusai (1760-1849) là bậc thầy của ukiyo-e, người đã chuyển thể loại này từ chân dung diễn viên và mỹ nhân sang phong cảnh và cảnh đời thường. Bộ “Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ” của ông – trong đó có “Sóng lớn” – đã cách mạng hóa nghệ thuật Nhật bằng cách sử dụng màu xanh Prussian (Berlin indigo) nhập khẩu từ Hà Lan, tạo ra những sắc xanh đậm bền màu chưa từng có. Ông làm việc không ngừng suốt đời, tạo ra hơn 30,000 tác phẩm, và theo lời ông: “Từ năm 6 tuổi, tôi đã có thói quen phác họa mọi thứ. Khoảng năm 50 tuổi, tôi đã xuất bản vô số bản vẽ, nhưng không có gì tôi làm trước 70 tuổi là đáng kể. Ở tuổi 73, tôi đã học được một chút về cấu trúc thực sự của động vật, chim, côn trùng và cá… Khi tôi 110 tuổi, mỗi chấm, mỗi nét của tôi sẽ sống động.”

Nhưng nghệ thuật Nhật không chỉ nổi tiếng vì ukiyo-e. Thư pháp (shodō) được coi là hình thức nghệ thuật cao nhất, vượt cả hội họa, vì nó kết hợp kỹ năng kỹ thuật, tu dưỡng tinh thần, và biểu hiện cá tính. Một nhà thư pháp giỏi phải tập luyện hàng chục năm để đạt được sự tự do trong nét cọ – nghịch lý là bạn phải thành thạo hoàn toàn các quy tắc trước khi có thể phá vỡ chúng một cách sáng tạo.

Trà đạo (sadō hoặc chanoyu) cũng là một hình thức nghệ thuật độc đáo của Nhật Bản, ảnh hưởng mạnh mẽ bởi Thiền tông. Đây không đơn giản là việc pha trà – đây là một nghi thức tinh tế với hàng trăm quy tắc về cách di chuyển, cách cầm chén, cách múc nước. Mỗi cử chỉ đều có ý nghĩa, và mục đích cuối cùng là đạt được trạng thái tĩnh lặng, tập trung hoàn toàn vào khoảnh khắc hiện tại. Sen no Rikyū (1522-1591), bậc thầy trà đạo vĩ đại nhất, đã đưa ra bốn nguyên tắc: hòa (hài hòa), kính (tôn trọng), thanh (trong sạch), và tịch (yên tĩnh).

Ikebana (cắm hoa) cũng được nâng lên thành nghệ thuật ở Nhật Bản, khác xa với cách cắm hoa phương Tây. Thay vì tạo khối hoa dày đặc, ikebana nhấn mạnh đường nét, không gian trống, và mối quan hệ giữa hoa, cành, và bình. Ba yếu tố chính tượng trưng cho trời, đất, và con người, tạo nên vũ trụ thu nhỏ trong mỗi tác phẩm cắm hoa. Trong thời hiện đại, nghệ thuật Nhật tiếp tục chinh phục thế giới qua manga và anime – hai hình thức có nguồn gốc từ truyền thống tranh khắc gỗ và truyện tranh cuộn (emaki) nhưng đã phát triển thành hiện tượng toàn cầu. Họa sĩ như Hayao Miyazaki của Studio Ghibli đã tạo ra những tác phẩm hoạt hình được ca ngợi như kiệt tác điện ảnh, kết hợp kỹ thuật hiện đại với tâm hồn truyền thống Nhật.

Tôn giáo ảnh hưởng đến nghệ thuật Nhật Bản như thế nào?

Để hiểu nghệ thuật Nhật Bản, trước tiên phải hiểu rằng ở Nhật, tôn giáo không phải là niềm tin loại trừ lẫn nhau mà là những lớp ý nghĩa chồng lên nhau, hòa quyện vào cuộc sống hàng ngày. Đại đa số người Nhật thực hành cả Thần đạo (Shinto) lẫn Phật giáo mà không thấy mâu thuẫn – họ đến đền Shinto để cầu phúc cho sinh nở, kết hôn, và mùa màng, nhưng tổ chức tang lễ theo nghi thức Phật giáo. Như người Nhật thường nói: “sinh ra là Shinto, chết đi là Phật giáo, kết hôn có thể là Kitô giáo.”

Thần đạo, tín ngưỡng bản địa của Nhật Bản, tin rằng kami (thần linh) cư trú trong thiên nhiên – trong cây cối, núi non, sông suối, thậm chí cả đá. Niềm tin này đã định hình sâu sắc thẩm mỹ Nhật Bản, tạo nên sự tôn kính đối với tự nhiên xuyên suốt mọi hình thức nghệ thuật. Khi bạn nhìn một bức tranh sơn thủy Nhật, cây cối và núi non không chỉ là phông nền mà là hiện thân của thiêng liêng. Kiến trúc đền Shinto phản ánh triết lý này: được xây từ gỗ tự nhiên không sơn, với những đường nét đơn giản, hài hòa hoàn toàn với cảnh quan xung quanh. Cổng torii màu đỏ đánh dấu ngưỡng cửa giữa thế giới trần tục và thiêng liêng, nhưng bản thân thiên nhiên xung quanh mới là đền thờ thực sự.

Vườn Nhật Bản – dù là vườn thiền khô (karesansui) hay vườn có ao nước – đều là biểu hiện của thẩm mỹ Shinto. Mỗi viên đá, mỗi cây cối được đặt cẩn thận để tôn vinh tinh thần (kami) cư trú trong chúng. Không phải ngẫu nhiên mà núi Phú Sĩ – núi thiêng nhất Nhật Bản – xuất hiện trong vô số tác phẩm nghệ thuật. Núi này là kami, và việc vẽ núi Phú Sĩ không chỉ là miêu tả phong cảnh mà là hành động tôn kính thiêng liêng.

Phật giáo đến Nhật Bản vào thế kỷ 6 từ Trung Quốc và Hàn Quốc, mang theo một cuộc cách mạng nghệ thuật. Lần đầu tiên, người Nhật xây những công trình kiến trúc bằng đá và gỗ quy mô lớn – các chùa Phật với tháp nhiều tầng (pagoda), tượng Phật khổng lồ, và tranh tường phức tạp. Tượng Phật Đại (Daibutsu) tại chùa Tōdai-ji ở Nara, cao 15 mét và được đúc năm 752, là một kỳ quan kỹ thuật và tâm linh – biểu tượng cho sự uy nghiêm và lòng từ bi của Đức Phật.

Nhưng ảnh hưởng sâu sắc nhất đến nghệ thuật Nhật đến từ Thiền tông (Zen Buddhism), du nhập vào Nhật Bản vào thế kỷ 12-13. Thiền tông không nhấn mạnh kinh điển hay thần tượng mà tập trung vào thiền định, giác ngộ trực tiếp, và tìm kiếm chân lý trong sự đơn giản. Triết lý này đã biến đổi hoàn toàn nghệ thuật Nhật, tạo ra thẩm mỹ tối giản mà chúng ta liên tưởng đến Nhật Bản ngày nay.

Hội họa mực Thiền (sumi-e hay suiboku-ga) là hiện thân hoàn hảo của triết lý này. Chỉ dùng mực đen trên giấy trắng, nghệ sĩ phải bắt giữ bản chất của đối tượng – không phải hình dáng bề ngoài – bằng những nét cọ tự phát, trực tiếp. Không có chỗ cho sai sót hay do dự: mỗi nét cọ phải xuất phát từ trạng thái tâm trí hoàn toàn tập trung, giống như trong thiền định. Sesshū Tōyō (1420-1506), một thầy tu Thiền kiêm họa sĩ, đã du học Trung Quốc nhưng sau đó tuyên bố rằng “ông không có thầy nào ngoài thiên nhiên” – thể hiện tinh thần Thiền về giác ngộ trực tiếp.

Vườn đá thiền (karesansui) có lẽ là biểu hiện thuần khiết nhất của thẩm mỹ Thiền. Vườn nổi tiếng nhất tại chùa Ryōan-ji ở Kyoto chỉ có 15 viên đá đặt trên “biển” cát trắng được cào thành những vòng sóng. Nhưng kỳ lạ thay, từ bất kỳ góc nhìn nào, bạn chỉ có thể thấy 14 viên đá – một viên luôn bị che khuất. Điều này được cho là nhắc nhở rằng giác ngộ hoàn toàn nằm ngoài tầm hiểu biết của trí tuệ phàm nhân. Vườn này không phải để “nhìn” mà để thiền định – cát trắng tượng trưng cho nước hoặc mây, đá tượng trưng cho núi hoặc đảo, nhưng ý nghĩa cuối cùng nằm trong tâm người xem.

Sự hòa quyện giữa Shinto và Phật giáo (shinbutsu-shūgō) kéo dài hàng thế kỷ đã tạo ra một nền nghệ thuật độc đáo. Trong nhiều thời kỳ, các đền Shinto có chùa Phật bên trong (jingū-ji), và các chùa Phật có miếu thờ kami (chinjusha). Sự phân chia rõ ràng giữa hai tôn giáo chỉ xảy ra vào thời Minh Trị (1868) khi chính phủ cưỡng ép tách biệt chúng, phá hủy hàng chục nghìn công trình kiến trúc trong quá trình này. Tuy nhiên, cho đến ngày nay, nhiều chùa vẫn có miếu Shinto nhỏ bên trong, và ngược lại.

Ảnh hưởng tôn giáo còn thấm sâu vào các nghệ thuật thế tục. Trà đạo được hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của Thiền – Sen no Rikyū, người hoàn thiện trà đạo, là đệ tử Thiền. Ikebana (cắm hoa) bắt nguồn từ việc dâng hoa trong các nghi lễ Phật giáo và Shinto. Thậm chí cả haiku, thể thơ ngắn ba câu nổi tiếng, cũng mang tinh thần Thiền trong cách nó bắt giữ khoảnh khắc thoáng qua của thiên nhiên, gợi lên nhiều hơn là nói ra.

Điều kỳ diệu là tôn giáo ở Nhật không áp đặt giáo điều cứng nhắc mà trở thành cách sống, cách nhìn thế giới, và cách tạo ra nghệ thuật. Nghệ sĩ Nhật không “minh họa” giáo lý tôn giáo mà “sống” trong đó – mỗi nét cọ, mỗi viên đá trong vườn, mỗi động tác pha trà đều là tu hành, đều là con đường đến giác ngộ.