Kiến trúc Trung Quốc đã phát triển như thế nào trong thời hiện đại?

Thượng Hải, từ một thành phố với những ngõ hẻm cổ kính, đã biến thành rừng chọc trời với những tòa nhà cao nhất thế giới. Bắc Kinh cũng mở rộng gấp nhiều lần diện tích cũ, với tường thành cổ phần lớn bị phá bỏ vào những năm 1950 để nhường chỗ cho đại lộ vành đai. Kiến trúc Trung Quốc hiện đại là cuộc đối thoại phức tạp giữa truyền thống và đương đại, giữa bản sắc dân tộc và tầm nhìn toàn cầu.

Giai đoạn 1930-1950 chứng kiến cuộc tranh luận lớn về hướng đi kiến trúc: nên chấp nhận chủ nghĩa hiện đại phương Tây hay duy trì phong cách Trung Hoa truyền thống với vật liệu và kỹ thuật hiện đại? Những năm 1952-1954, chủ nghĩa hiện thực xã hội từ Liên Xô ảnh hưởng mạnh. Giữa những năm 1950, kiến trúc trở thành chủ đề chính trị nóng bỏng. Đại Nhảy Vọt áp dụng “Chiến lược Ba Đồng Thời” – thiết kế, chuẩn bị vật liệu và xây dựng cùng lúc, dẫn đến nhiều công trình vội vàng, chất lượng thấp.

Cải Cách Mở Cửa từ 1978 mở ra kỷ nguyên mới. Trung Quốc mời các kiến trúc sư hàng đầu thế giới đến thiết kế các công trình biểu tượng. I.M. Pei (Bối Minh), kiến trúc sư gốc Trung Quốc nổi tiếng với Kim Tự Tháp Louvre, thiết kế Khách sạn Hương Sơn và Trụ sở Ngân hàng Trung Quốc ở Bắc Kinh. Olympic 2008 là dấu mốc quan trọng – Trung Quốc muốn thể hiện bộ mặt hiện đại với thế giới thông qua kiến trúc.

Sân vận động “Tổ Chim” (Bird’s Nest) do Herzog & de Meuron (Thụy Sĩ) thiết kế cùng nghệ sĩ Ái Vị Vị, là biểu tượng của Olympic Bắc Kinh 2008. Kết cấu thép đan xen phức tạp lấy cảm hứng từ gốm sứ Trung Quốc bị nứt, nhưng thực chất tuân theo quy luật hình học tiên tiến. Hình tròn tượng trưng “trời”, kết hợp với Trung tâm Bơi Lội “Khối Nước” hình vuông (tượng trưng “đất”) tạo thành biểu tượng vũ trụ quan Trung Hoa. Sức chứa 80.000 chỗ ngồi, thiết kế ưu tiên trải nghiệm khán giả với tầm nhìn rõ ràng từ mọi góc.

Trụ sở CCTV do Rem Koolhaas (OMA – Hà Lan) thiết kế là công trình gây tranh cãi nhất. Thay vì mô hình nhà cao truyền thống, nó là vòng lặp liên tục với hai tháp nghiêng kết nối bởi các phần ngang tạo thành chữ “回” khổng lồ. Cao 234m với 52 tầng, diện tích văn phòng 750.000m2 (lớn thứ hai thế giới sau Pentagon). Người Bắc Kinh gọi nó là “Quần Lớn” (Big Shorts). Koolhaas giải thích vòng lặp tượng trưng “sự hợp tác”, và công trình “đôi khi to lớn đôi khi nhỏ bé, từ góc này mạnh mẽ từ góc khác yếu ớt”. Mặc dù gây tranh cãi, nó đã thay đổi cách người ta nghĩ về nhà cao.

Tháp Thượng Hải (Shanghai Tower) cao 632m, 128 tầng, là tòa nhà cao thứ hai thế giới và cao nhất Trung Quốc. Thiết kế xoắn ốc với chín khu vườn treo theo chiều dọc, hệ thống kính hai lớp tiết kiệm năng lượng 21% so với tiêu chuẩn. Hình dạng xoắn giảm lực gió 24%, cho thấy Trung Quốc không chỉ xây cao mà còn xây thông minh và bền vững. Nhà hát Opera Quảng Châu của Zaha Hadid, Galaxy SOHO của cô cũng tại Bắc Kinh, thể hiện phong cách tương lai với các đường cong uyển chuyển, không góc cạnh.

Nhưng năm 2014, Chủ tịch Tập Cận Bình tuyên bố “đủ rồi với kiến trúc kỳ quái” (weird architecture), kêu gọi quay về với kiến trúc có ý nghĩa văn hóa, tiết kiệm, thực dụng. Từ đó, xu hướng chuyển dần sang kết hợp tinh tế giữa hiện đại và truyền thống. Các kiến trúc sư Trung Quốc như Vương Thục (Wang Shu – giải Pritzker 2012) với Bảo tàng Ningbo sử dụng vật liệu tái chế từ nhà cũ, hay Ma Diễm Tùng (Ma Yansong – MAD Architects) với các thiết kế lấy cảm hứng từ thiên nhiên và văn hóa Trung Hoa, đang tạo ra một kiến trúc hiện đại mang “chất Trung Hoa”.

Thành phố Đại Đồng bắt đầu tái xây tường thành cổ và các công trình truyền thống từ 2014, mặc dù ban đầu bị phản đối. Ngày nay, nhiều dự án mới kết hợp yếu tố truyền thống một cách sáng tạo: mái cong hiện đại hóa, sân vườn trong nhà cao tầng, sử dụng màu sắc và tỷ lệ truyền thống nhưng với vật liệu đương đại. Kiến trúc Trung Quốc hiện đại không còn chỉ sao chép phương Tây hay giữ nguyên truyền thống, mà đang tìm ra con đường riêng – hiện đại nhưng vẫn Trung Hoa.