Đặc điểm chính của nghệ thuật Lưỡng Hà cổ đại

Đó chính là Lưỡng Hà – nơi mà mỗi viên gạch nung, mỗi tấm bia đá, mỗi bức phù điêu đều kể một câu chuyện về khởi nguồn của nền văn minh nhân loại.

Khởi nguyên văn minh Lưỡng Hà

Mesopotamia – một từ mượn từ tiếng Hy Lạp cổ đại, được ghép từ “mesos” (ở giữa) và “potamos” (sông) – có nghĩa đen là “vùng đất giữa hai dòng sông”. Đây là cách người Hy Lạp gọi vùng đất phì nhiêu nằm giữa sông Tigris và sông Euphrates, hai dòng sông song song chảy từ cao nguyên Anatolia xuống vịnh Ba Tư, tạo nên một trong những vùng đất màu mỡ nhất thế giới cổ đại.

Những con sông này không chỉ mang nước ngọt nuôi dưỡng đời sống mà còn đem theo phù sa từ vùng cao, mỗi năm lại phủ lên đồng bằng một lớp đất mới giàu dinh dưỡng. Chính nhờ điều kiện tự nhiên này mà nông nghiệp có thể phát triển vượt bậc, cho phép các cộng đồng săn bắt hái lượm chuyển sang định cư lâu dài. Từ khoảng 10.000 năm trước Công nguyên, những ngôi làng đầu tiên bắt đầu hình thành ở phía bắc Lưỡng Hà, rồi dần lan rộng xuống phía nam.

Nhưng Lưỡng Hà không chỉ là một khái niệm địa lý. Đây còn là một khu vực văn hóa rộng lớn bao gồm cả những vùng đất ngày nay thuộc về Syria, Kuwait, phần đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, và tây Iran. Qua hàng nghìn năm lịch sử, vùng đất này đã chứng kiến sự trỗi dậy và sụp đổ của nhiều nền văn minh: người Sumer với những thành bang đầu tiên, người Akkad với đế chế thống nhất đầu tiên, người Babylon với bộ luật nổi tiếng, người Assyria với đế quốc hùng mạnh, và cuối cùng là người Ba Tư trước khi Alexander Đại đế chinh phục vùng đất này.

Người Ả Rập gọi vùng đất phía nam Lưỡng Hà là “Al-Jazirah” – hòn đảo – bởi nó được bao quanh bởi nước từ hai dòng sông và vịnh Ba Tư. Tên gọi này phản ánh đúng bản chất của vùng đất: một ốc đảo màu mỡ giữa sa mạc khô cằn, nơi mà sự sống có thể nở rộ nhờ vào nguồn nước dồi dào.

Đặc điểm chính của nghệ thuật Lưỡng Hà cổ đại

Nghệ thuật Lưỡng Hà không chỉ là sự thể hiện cái đẹp mà còn là một ngôn ngữ quyền lực, một công cụ để tuyên bố vị trí trong vũ trụ. Ba yếu tố chính định hình đặc tính của nghệ thuật này: tổ chức chính trị xã hội, vai trò trung tâm của tôn giáo, và những giới hạn tự nhiên của môi trường.

Từ thời Sumer sớm nhất, các thành bang đã được bao quanh bởi những bức tường kiên cố và trang trí bởi các công trình công cộng. Chiến tranh liên bang và chinh phục lãnh thổ là mối quan tâm hàng đầu của các vua chúa Lưỡng Hà, và điều này phản ánh rõ nét trong nghệ thuật. Nhiều tác phẩm được tạo ra đơn giản chỉ để tôn vinh sức mạnh quân sự của nhà vua – những tấm bia chiến thắng, những bức phù điêu khắc họa cảnh chiến đấu, những tượng lamassu khổng lồ bảo vệ cổng thành.

Tôn giáo đóng vai trò thậm chí còn quan trọng hơn. Trong thời Sumer, tổ chức đô thị và kinh tế là trách nhiệm của đền thờ với hệ thống phân cấp thầy tu của nó. Vì vậy, trong những ngày đầu của Sumer và Babylon, sự chú ý kiến trúc chủ yếu dành cho các công trình tôn giáo, và tất cả điêu khắc đều phục vụ mục đích tôn giáo. Sự trang hoàng công phu cho cung điện chỉ là một đổi mới của thời Assyria sau này.

Nhưng có lẽ yếu tố ảnh hưởng sâu sắc nhất đến nghệ thuật Lưỡng Hà là môi trường tự nhiên. Vùng đồng bằng phù sa phía nam không có đá hay gỗ, khiến các nghệ nhân phải phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu khan hiếm hoặc buộc phải sử dụng các chất thay thế như gốm nung (terracotta). Kiến trúc cũng bị ảnh hưởng sâu sắc – vật liệu xây dựng bị giới hạn ở gạch nung nắng và gạch nung lò, và vấn đề về mái che chỉ được giải quyết một phần bằng việc phát minh ra vòm gạch vào thiên niên kỷ thứ 2 trước Công nguyên.

Nghệ thuật Lưỡng Hà vì thế mang một vẻ đẹp khác với Ai Cập hay Hy Lạp. Nếu người Ai Cập tạo ra những kim tự tháp đá vĩnh cửu, thì người Lưỡng Hà xây những ziggurat gạch sét sẽ dần tan biến theo thời gian. Nếu người Hy Lạp tôn vinh hình thể con người bằng đá cẩm thạch, thì người Lưỡng Hà khắc những bức phù điêu trên đá nhập khẩu quý giá hoặc nặn những bức tượng nhỏ bằng đất sét.

Một đặc điểm nổi bật khác là cách thể hiện hình ảnh con người. Các tượng thờ Sumer thường có đôi mắt to, tròn, nhìn chằm chằm – một quy ước nghệ thuật để thể hiện sự chú tâm liên tục đến thần linh. Các nhà vua thường được khắc họa lớn hơn người thường để nhấn mạnh vị thế cao trọng. Và trong các bức phù điêu kể chuyện, các sự kiện được sắp xếp theo các thanh ghi ngang, tạo thành một dạng “truyện tranh” cổ đại.