Một số yếu tố chung thường thấy trong nghệ thuật Hồi giáo

Đó chính là nghệ thuật Hồi giáo – một thế giới nghệ thuật mà ở đó, mỗi đường nét thư pháp, mỗi họa tiết hình học, đều mang trong mình những tầng nghĩa sâu xa về vũ trụ và con người.

Nghệ thuật Hồi giáo là gì?

Nghệ thuật Hồi giáo không phải là một phong cách nghệ thuật đơn lẻ hay một trường phái thẩm mỹ cố định. Đúng hơn, đây là một khái niệm rộng lớn bao trùm mọi biểu hiện nghệ thuật được tạo ra trong các vùng đất mà đạo Hồi thống trị, hoặc do những nghệ nhân theo đạo Hồi sáng tạo, kể từ thế kỷ thứ 7 cho đến ngày nay. Khi các sử gia nghệ thuật phương Tây bắt đầu sử dụng thuật ngữ này vào cuối thế kỷ 19, họ muốn chỉ đến một truyền thống nghệ thuật trải dài từ Tây Ban Nha đến Trung Quốc, từ Bắc Phi đến Ấn Độ – một vùng địa lý khổng lồ với vô số nền văn hóa khác biệt.

Điều thú vị là các nghệ nhân thời ấy không bao giờ tự gọi tác phẩm của mình là “nghệ thuật Hồi giáo”. Một người thợ thủ công ở Damascus sẽ nghĩ về công việc của mình như nghệ thuật Syria hay Damascus, chứ không phải Hồi giáo. Nhưng dù cho nguồn gốc của thuật ngữ có phần nhân tạo, chúng ta vẫn có thể nhận ra những đặc điểm chung xuyên suốt – một “giọng nói” thẩm mỹ riêng biệt – trong các tác phẩm được tạo ra ở những thời điểm và địa điểm khác nhau của thế giới Hồi giáo.

Có một điều mà hầu hết nghệ thuật Hồi giáo chia sẻ: xu hướng tránh tái hiện hình ảnh sinh vật sống, đặc biệt là con người và động vật, trong bối cảnh tôn giáo. Điều này xuất phát từ niềm tin rằng việc tạo ra sự sống là đặc quyền duy nhất của Thượng Đế. Thay vào đó, các nghệ nhân Hồi giáo đã phát triển một vũ trụ thị giác phong phú dựa trên thư pháp, hình học, và các họa tiết thực vật cách điệu. Đây không phải là một giới hạn, mà là một cánh cửa mở ra những khả năng sáng tạo vô tận.

Từ những tấm gốm sứ nhỏ nhất đến những công trình kiến trúc hoành tráng nhất, nghệ thuật Hồi giáo bao gồm cả kiến trúc, thư pháp, hội họa miniature, thủy tinh, gốm sứ, dệt may, và kim loại. Mỗi lĩnh vực đều phản ánh một khía cạnh khác nhau của đời sống và tín ngưỡng Hồi giáo, từ những bản kinh Qur’an được trang trí công phu đến những tấm thảm Ba Tư với hàng triệu mắt thắt.

Một số yếu tố chung thường thấy trong nghệ thuật Hồi giáo là gì?

Nếu bạn bước vào một bảo tàng nghệ thuật Hồi giáo ở bất kỳ đâu trên thế giới, dù đó là ở Cairo hay Istanbul, ở Samarkand hay Granada, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra bốn yếu tố cốt lõi luôn xuất hiện như những sợi chỉ xuyên suốt tấm thảm nghệ thuật này: thư pháp, họa tiết hình học, họa tiết thực vật cách điệu (arabesque), và trong một số trường hợp, nghệ thuật tượng hình.

Thư pháp được coi là hình thức nghệ thuật cao nhất trong văn hóa Hồi giáo. Điều này có nguồn gốc từ vai trò thiêng liêng của chữ viết trong đạo Hồi – Qur’an, lời mặc khải của Thượng Đế, được truyền đạt bằng tiếng Ả Rập. Chính vì vậy, nghệ thuật chữ viết không chỉ là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn là con đường để kết nối với cái thiêng liêng. Mỗi nét bút, mỗi đường cong của một chữ cái, đều mang trong mình một ý nghĩa tâm linh sâu xa.

Họa tiết hình học trong nghệ thuật Hồi giáo không đơn thuần là những hình dạng đẹp mắt. Chúng phản ánh một quan niệm triết học về trật tự vũ trụ, về sự hài hòa và cân bằng trong tạo hóa. Các hoa văn này thường được xây dựng dựa trên những nguyên tắc toán học chính xác, sử dụng compa và thước kẻ để tạo ra những tỷ lệ, góc độ và kích thước hoàn hảo. Từ những ngôi sao 6 cánh đơn giản trong thế kỷ 9, nghệ thuật này đã phát triển đến những hoa văn phức tạp với 14, 16 cánh trong thế kỷ 16.

Họa tiết arabesque, hay còn gọi là Islimi ở một số vùng, là những hoa văn thực vật cách điệu với những đường xoắn ốc, lá cọ và hoa sen được biến tấu thành những dạng trừu tượng. Chúng tạo ra một cảm giác chuyển động liên tục, một dòng chảy không có điểm bắt đầu hay kết thúc –象trưng cho sự vô tận của tạo hóa và sự hiện diện của Thượng Đế trong mọi sự vật.

Đáng chú ý là nghệ thuật tượng hình, mặc dù bị hạn chế trong bối cảnh tôn giáo, vẫn phát triển mạnh mẽ trong các tác phẩm thế tục. Những bức tranh miniature Ba Tư, Mughal và Ottoman – đặc biệt là những bản minh họa cho các tác phẩm thơ ca và lịch sử – là minh chứng cho việc nghệ nhân Hồi giáo vẫn có thể tạo ra những tác phẩm tượng hình tinh xảo khi không ràng buộc bởi ngữ cảnh tôn giáo.