Khi chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, châu Âu chìm trong một trạng thái mất phương hướng sâu sắc. Những người lính trở về từ chiến tuyến không chỉ mang theo những vết thương thể xác, mà còn là những tổn thương tâm lý khó lành. Trong bối cảnh ấy, một nhóm nghệ sĩ trẻ ở Paris bắt đầu tự hỏi: nếu lý trí đã dẫn nhân loại đến thảm họa chiến tranh, liệu có một con đường khác để khám phá chân lý?
Sự ra đời của Chủ nghĩa Siêu thực
Chủ nghĩa Siêu thực được chính thức công bố vào tháng 10 năm 1924 khi nhà thơ và nhà phê bình André Breton xuất bản “Tuyên ngôn Siêu thực” (Manifeste du Surréalisme). Tuy nhiên, hạt giống của phong trào này đã được gieo mầm từ sớm hơn, vào khoảng năm 1917, khi các nghệ sĩ bắt đầu thử nghiệm với cách thức biểu đạt mới. Breton, một bác sĩ tâm thần được đào tạo bài bản, đã sâu sắc bị ảnh hưởng bởi lý thuyết tâm lý phân tích của Sigmund Freud, đặc biệt là những ý tưởng về tiềm thức và giấc mơ.
Điều khiến Chủ nghĩa Siêu thực trở nên độc đáo không phải là việc từ chối hoàn toàn lý trí – như nhiều người vẫn lầm tưởng – mà là nỗ lực tạo ra sự cân bằng mới. Breton định nghĩa Siêu thực là “sự tự động tâm lý thuần túy, qua đó người ta tìm cách diễn đạt… quá trình tư duy thực sự của tâm trí.” Đây là một cuộc cách mạng trong cách con người nhìn nhận về ý thức và sáng tạo. Thay vì coi lý trí là công cụ duy nhất để hiểu thế giới, các nghệ sĩ Siêu thực tin rằng tiềm thức mới là kho báu ẩn chứa những nguồn sáng tạo vô tận.
Mục tiêu triết học
Mục tiêu của Chủ nghĩa Siêu thực vượt xa việc tạo ra những tác phẩm nghệ thuật đẹp mắt hay kỳ lạ. Breton và những người theo ông có tham vọng lớn hơn nhiều: họ muốn cách mạng hóa toàn bộ kinh nghiệm sống của con người. Điều này bao gồm cả chiều kích chính trị – không ít thành viên của phong trào liên kết mình với chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa vô chính phủ, tin rằng giải phóng tâm trí đi đôi với giải phóng xã hội.
Phong trào này tìm cách phá vỡ những ranh giới giữa tỉnh thức và mơ màng, giữa lý trí và trí tưởng tượng, giữa đời sống và nghệ thuật. Các nghệ sĩ Siêu thực tin rằng bằng cách khám phá những vùng sâu của tiềm thức, họ có thể tìm ra những chân lý mới về bản chất con người – những chân lý bị đàn áp bởi xã hội và những quy tắc lý trí cứng nhắc. Họ coi tiềm thức không phải là một vùng hỗn loạn cần kiểm soát, mà là một nguồn năng lượng sáng tạo và giải phóng.
Một trong những khía cạnh quan trọng nhất trong tư tưởng Siêu thực là niềm tin vào sức mạnh của trí tưởng tượng như một công cụ cách mạng. Khẩu hiệu “Tất cả quyền lực cho trí tưởng tượng” của các phong trào sinh viên Pháp năm 1968 có nguồn gốc trực tiếp từ tư tưởng Siêu thực. Đối với Breton và các đồng sự, việc giải phóng trí tưởng tượng không chỉ là một hành động nghệ thuật mà còn là một hành động chính trị, một cách để chống lại những cấu trúc xã hội lỗi thời và áp bức.
Khám phá thế giới tiềm thức
Ảnh hưởng của Freud đối với Chủ nghĩa Siêu thực không thể phủ nhận. Breton và các nghệ sĩ khác đã nghiên cứu kỹ lưỡng tác phẩm “Giải mã giấc mơ” (1899) của Freud, và từ đó phát triển những phương pháp sáng tạo mới. Họ thử nghiệm với “viết tự động” (automatic writing) – một kỹ thuật trong đó người nghệ sĩ viết mà không suy nghĩ có ý thức, cho phép tiềm thức tự do biểu đạt. Tương tự, trong hội họa, họ khám phá những kỹ thuật như frottage (cọ xát) và decalcomania (chuyển màu) để tạo ra những hình ảnh vượt ngoài tầm kiểm soát của lý trí.
Điều thú vị là các nghệ sĩ Siêu thực không coi tác phẩm nghệ thuật là sản phẩm cuối cùng quan trọng nhất. Đối với họ, nghệ thuật là phương tiện, là công cụ để khám phá tâm trí. Quá trình sáng tạo – việc đào sâu vào tiềm thức, việc phát hiện ra những hình ảnh và ý tưởng bất ngờ – mới là điều quan trọng nhất. Tác phẩm hoàn thành chỉ là “vật chứng” của cuộc hành trình khám phá ấy.
Tầm ảnh hưởng vượt thời gian
Mục tiêu của Chủ nghĩa Siêu thực còn bao gồm việc mở rộng nguồn cảm hứng nghệ thuật ra ngoài phạm vi văn hóa phương Tây. Các nghệ sĩ Siêu thực tin rằng các nền văn hóa phi phương Tây thường có sự cân bằng tốt hơn giữa lý trí công cụ và trí tưởng tượng tự do. Họ tìm kiếm cảm hứng từ nghệ thuật châu Phi, nghệ thuật thổ dân, và các truyền thống ma thuật cổ đại. Cách tiếp cận này, dù đôi khi bị chỉ trích là có xu hướng định kiến, đã giúp mở rộng địa hạt của nghệ thuật hiện đại và thách thức chủ nghĩa trung tâm Âu châu trong nghệ thuật.
Breton cũng nhấn mạnh rằng Chủ nghĩa Siêu thực, trước hết và quan trọng nhất, là một phong trào cách mạng. Điều này không chỉ có nghĩa cách mạng trong nghệ thuật, mà còn trong đời sống xã hội và chính trị. Phong trào này tìm cách phá vỡ những ranh giới giữa nghệ thuật và cuộc sống, biến nghệ thuật thành một cách sống, một triết lý tồn tại. Khẩu hiệu nổi tiếng “Vẻ đẹp sẽ là co giật, hay sẽ không là gì cả” của Breton thể hiện tinh thần này – một sự từ chối tuyệt đối những chuẩn mực thẩm mỹ truyền thống và một cam kết với sức mạnh gây sốc, gây xáo trộn của nghệ thuật.
Từ những mục tiêu đầy tham vọng này, Chủ nghĩa Siêu thực đã phát triển thành một trong những phong trào nghệ thuật có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20. Nhưng để hiểu rõ hơn về cách phong trào này thể hiện những mục tiêu ấy trong thực tế, chúng ta cần khám phá những đặc điểm nghệ thuật đặc trưng của nó – điều mà chúng ta sẽ tìm hiểu trong phần tiếp theo về các đặc điểm của Chủ nghĩa Siêu thực.
